Herby na przedmiotach codziennego użytku w dawnej Polsce. Perspektywa badawcza

Abstract

W okresie staropolskim i w XIX stuleciu występowało zjawisko ozdabiania herbami naczyń stołowych (mis, półmisków, talerzy, butelek, karafek, szklanek, kieliszków, waz, blatów) oraz innych akcesoriów kuchennych. Herby umieszczano też na orężu i wojennym rynsztunku (broni białej i palnej oraz wyposażeniu żołnierzy), meblach (trony, krzesła, komody, sekretarzyki, skrzynie), kaflach, z których stawiano piece, a nawet na doku-mentach i księgach urzędowych. Przedmioty z elementami heraldycznymi zachowały się w muzeach i bibliote-kach, były to obrazy czy też mapy. Dzięki przeprowadzonej kwerendzie w aktach grodzkich i ziemskich chełm-skich i lubelskich udało się odnaleźć wiele nieznanych informacji o przedmiotach zawierających herby w inwentarzach ruchomości pozostałych po zmarłych właścicielach należących do szlachty. Herby umieszczone na przedmiotach były przede wszystkim znakiem własnościowym, pozwalającym na identyfikowanie ich właścicieli. Stawały się również symbolem wyższej pozycji tych osób w strukturze społecznej. Manifestowanie przynależności do wyższej warstwy społeczeństwa musiało szczególne oddziaływać na szlachtę posiadającą niższy status społeczny oraz osoby nienależące do szlachty. W takich sytuacjach herby stanowiły wyznacznik pozycji społecznej. W przypadku używania przedmiotów, na których znajdowały się herby dawniejszych właścicieli, przedmiotem komunikowania stawały się treści historyczne. Nawet, jeśli nie zawsze mogły zostać precyzyjnie rozpoznane, to stanowiły dowód przeszłości.